Boekbespreking: Ongekend herkenbaar. Over de betekenis van kunst
Onno Zijlstra (2026). Ongekend herkenbaar. Over de betekenis van kunst. ArtEZ Press.
Moet een docent levensbeschouwing aandacht geven aan kunst? Ooit was dat een vreemde vraag want kunst was geladen met religieuze betekenis. In de westelijke wereld is sinds de Verlichting kunst echter autonoom en dus onafhankelijk van religie. Het is nu de filosofie die betekenis geeft aan kunst. In andere delen van de wereld blijft het echter een vreemde vraag. Kunst is daar immers een essentieel onderdeel van religie en dus ook van onderwijs over religie. Wij leven echter in het westen en inderdaad zijn kunstonderwijs en godsdienstonderwijs op de meeste scholen in het voortgezet onderwijs twee gescheiden werelden. Een eenvoudige blik op het curriculum voor kunstonderwijs toont dat aan. De vraag is echter of deze scheiding verantwoord is.
Onno Zijlstra biedt in zijn boek een mooi overzicht hoe filosofie betekenis geeft aan kunst. Natuurlijk is hij niet compleet (zo besteedt hij geen aandacht aan de traditie waar ik zelf bij hoor) maar zijn selectie is evenwichtig en dus komen alle grote auteurs aan bod. Dit terwijl het geen uitgebreid boek is maar compact. Ergens probeert Zijlstra het onmogelijke namelijk een veelheid van auteurs diepgravend te behandelen in weinig tekst. Vaak slaagt hij daarin, maar soms wordt de tekst daardoor wat ontoegankelijk. De opzet is aantrekkelijk en doet recht aan de kunst. De hoofdstukken zijn thematisch gerangschikt en starten met een kunstwerk en een beschouwing daarover. Deze kunstwerken zijn geen kunstwerken die elke leek kent dus kan de lezer deze kunst vrij onbevooroordeeld benaderen. De thema’s zijn filosofisch (zoals vrijheid en werkelijkheid) of vanuit een vraag gekozen. Zo wordt bij bij het thema verbinding de vraag gesteld ‘Wat kan kunst betekenen voor een gemeenschap’. Hoewel de opzet thematisch is besteedt Zijlstra voldoende aandacht aan de historische lijn. Zo is er een tijdslijn opgenomen en is binnen elk hoofdstuk de opbouw min of meer chronologisch. Ook heel handig is een overzicht van de belangrijkste begrippen. Het boek is verder compact, mooi vormgegeven en overzichtelijk (met gekleurde tapbladen) en met een register. Je kan het dus ook goed als naslagwerk gebruiken.
Blijft over de vraag: wat moet een docent godsdienst of levensbeschouwing met een boek waar juist dat onderwerp volledig wordt vermeden? Waar net wordt gedaan alsof religie voor kunst irrelevant is. Ik denk dat elke docent de plicht heeft om zich te bezinnen op de relatie tussen kunst en religie. Ten eerste omdat de scheiding niet is gelukt; overal in films, schilderkunst, literatuur komt religie aan de orde. Ten tweede omdat kunst beter dan welk ander medium in staat is een religieuze vraag te stellen. In die bezinning is dit boekje een goede eerste stap. Ik denk dat het wel goed is om daarna een publicatie te lezen die wel expliciet aandacht besteedt aan de relatie tussen kunst en religie. Gelukkig zijn ook daar boekenkasten over vol geschreven waaronder uit mijn traditie.
Arjan de Visser
Arjan de Visser is docent filosofie en ckv bij het Ichthus College in Veenendaal.
afbeelding: Magnific