Boekbespreking De docent is ook maar een mens
Pamela den Heijer en Roos Bits-Derksen (2025). De docent is ook maar een mens. Affectieve vermogens en de menselijke kant van het hoger onderwijs. BOOM.
De titel is al een warme uitnodiging. In het boek gaat het over het intrinsiek menselijk wezen van onderwijs. De auteurs wijzen ze erop dat affectieve vermogens te lijden hebben onder de sterk (re)producerende kant van het onderwijs. Onderwijs mag zeker een tegenwicht bieden. Het is de plek waar studenten en leerlingen voor nu en later kunnen leren affectieve vermogens, de vermogens om te voelen en in contact te zijn, te openen. De auteurs onderzoeken in het boek waar die plaats kunnen krijgen in het onderwijs.
Het boek is weliswaar in de eerste plaats gericht op het hoger onderwijs, maar kan ook voor voortgezet onderwijs dienst doen. In de eerste plaats als appèl aan teams om meer oog te hebben voor wat de auteurs de interactiedynamiek noemen. De auteurs schrijven dat het erom gaat oog te hebben voor het zelf, wereld en relatie.
Een eerste vraag die de auteurs stellen is die naar het ‘ontmenselijkt onderwijs’. Waar treden in het onderwijs elementen binnen die het mens (kunnen) zijn verdringen en misschien ook bijdragen aan verminderd welzijn van studenten en leerlingen? De auteurs zien effectiviteit tegenover affectiviteit staan. Het is in de regel vooral een goed samengaan van de twee. Dat is een opdracht aan onderwijs.
Met de overhellende hang naar productiviteit en effectiviteit bannen we ook emoties uit. Liefst organiseren we het onderwijs in handige streams waarmee we inspelen op de meest in het oog springende (en belemmerende) verschillen in het leerproces. Het is teken van het heersende ‘productiviteits- en effeciëntieparadigma’ dat we menen dat verregaande afstemming niet mogelijk is in klassikaal onderwijs. De auteurs pleiten ervoor wel de verdere verschillen in beleving en zijn onder studenten en leerlingen te onderkennen en een plaats te geven. Ze wijzen erop dat die hoge mate van afstemming zijn vruchten afwerpt.
Om dat te kunnen doen, bieden ze een model (MARS) dat 14 affectieve vermogens in hun onderlinge wisselwerking laat zien en je bewuster maakt van waar affectief leren wel en niet plaats krijgt. MARS staat voor Menselijkheid door het benutten van Affectieve en Relationele vermogens in Samenwerking.
Ruimte voor affectief leren begint met het ontdekken van het grondpatroon, de specifieke manier waarop je in het leven staat, in je denken, voelen en doen (DVD). Die unieke blauwdruk openen naar anderen maakt dat affectief leren ruimte krijgt en houdt. Belangrijke handelingen voor de leraar worden daarmee zowel openen als sluiten.
In hoe we doen onderscheiden de auteurs drie leefwijzen: overleven, leven en beleven. Ze hangen samen met de aspecten lichamelijkheidsbeleving en gevoelsinvloed (overleven), ontvankelijkheid (van buiten kunnen waarnemen) en empathisch luisteren (leven) en wederkerigheid, zijn en levenslust (levenslust). Het is zaak als onderwijs die drie leefwijzen te erkennen en niets (zoals angst) in zijn beschermende waarde te miskennen. Emoties zien als belastend en problematisch raakt direct aan verminderd welzijn.
In het boek speelt “de kunst van het simpelweg zijn”, zowel in relatie tot jezelf als de ander, een grote rol. In relatie tot de ander raakt dat aan presentie (Baart) en aandachtige betrokkenheid (Bastiaansen). Het gaat erom dat je start bij het lichaam dat om de mens heen zit. We vergeten in het onderwijs gewoonweg de grote rol die lichamelijkheid speelt. Alleen dat is al eens het onderzoeken waard.
Het boek maakt je vooral gevoelig voor de niet te onderschatten waarde van ruimte. De fysieke ruimten waarin we verkeren bij onderwijs, ons lichaam als ruimte, de ruimte in onszelf, de ruimte tot elkaar, de ruimte voor affectie(f leren) en de ruimte voor het zoeken en de ongewisse, onvoorziene opbrengsten die onderwijs evengoed als harde leeruitkomsten typeren. Onderwijs is geen rechte lijn door een curriculum. Onderwijs neemt de waardevolle hobbels van affectie. Onderwijs is ook maar een mens en een mens.
Pieter Snel
Pieter Snel is lerarenopleider levensbeschouwing bij een pabo.
beeld: Magnific