Bouwen, gereedschapskisten en taalverwarring
Verslag van de VDLG-studiedag 10 maart 2026
Hans van den Bemt
Zoals de Ronde van Vlaanderen door menig wielerliefhebber als de Hoogmis wordt beschouwd, zo is dat met de VDLG-studiedag voor de leraar godsdienst/levensbeschouwing. Eenmaal per jaar komt het veld in groten getale samen om het vak te vieren. Hoe laat je de studenten, onze nieuwe generatie leraren, warmlopen voor zo’n dag, als ze nog niet weten wat ze kunnen verwachten? Je lokt ze met een vriendenprijsje (30 euro voor de hele dag!), zegt dat ze een belangrijk boek krijgen (LERVO-inspiratieboek deel 2: bronnen van zin) en vertelt over de heerlijke koeken die ’s ochtend bij de koffie worden geserveerd. Wie vast vanwege de ramadan mag die koek meenemen om na zonsondergang op te eten.
Het was feest, dinsdag 10 maart, met de ruim 120 bezoekers op de jaarlijkse studiedag van de vakvereniging. Jannet van Drie (UvA) trapte af met een lezing over taalgericht vakonderwijs. ‘Is iedere docent een taaldocent?’ Voor de lezing barst de discussie al los. De cijfers over de achteruitgang van leesvaardigheid en schrijfvaardigheid bij Nederlandse leerlingen zijn schrikbarend. In de nieuwe kerndoelen moet de school als geheel zorg staan voor het stimuleren van de taalcompetentie van leerlingen. Dat benadrukt het belang van taalgericht vakonderwijs. Taal is een voertuig van het denken. Leerlingen moeten bij elk vak vanuit de dagelijkse taal ingevoerd worden in de academische schooltaal. Van Drie heeft vooral onderzoek gedaan naar taal in het vak geschiedenis.
Maar wat is nu die specifieke vaktaal van godsdienst/levensbeschouwing? Is dat ook de analytische, rationele taal van samenvattingen, redeneringen, betogen, beschrijvingen en vergelijkingen? Ligt in ons vak niet veel meer de nadruk op de dialoog, maar ook op het symbolische, het metaforische, op de beeldtaal, op datgene wat niet zomaar rationeel te verwoorden is? De gegeven voorbeelden lijken niet de essentie van godsdienst/levensbeschouwing te raken. Dat is jammer!
Er is even een Babylonische spraakverwarring wanneer een deelnemer vertelt dat leerlingen heel veel moeite hebben met de tweede taal – in ons vak een begrip dat staat voor de symbolische taal – en van Drie het opvat als leerlingen die Nederlands als tweede taal spreken. Het voorval laat zien dat ons vak eigen onderzoek nodig heeft en dat inzichten van geschiedenis over taalonderwijs niet één op één naar ons vak overgeplaatst kunnen worden. Een betere vakdocent met meer aandacht voor taal, maar dan wel onze specifieke vaktaal!
De ochtend wordt afgesloten met een aanbeveling van de Tjipcast, een podcast over zingeving en levensbeschouwing in de ontzuilde samenleving, en de uitreiking van de Paul Boersma-award. Deze award voor het beste Narthex-artikel van afgelopen jaar gaat naar Deborah de Koning (links op de foto van de genomineerden) voor haar artikel ‘Klimaatverandering als thema in levensbeschouwelijk onderwijs’. Met deze bekroning wordt niet alleen de schrijver in het zonnetje gezet, maar ook elke deelnemer van de studiedag van vorig jaar, want het artikel is mede gebaseerd op de lesontwerpen en -ideeën die in de werksessies door docenten ontwikkeld zijn.
Tijdens de lunch is het goed om te zien hoe de vele studenten mengen met docenten, oudgedienden en lerarenopleiders. Ook de bisschoppelijk gedelegeerden voor het katholiek onderwijs hebben de studiedag gekozen om samen te komen. Er worden wat mooie plaatjes geschoten van oud-leerling met docent en er is natuurlijk ook de boekenmarkt.
Het nadeel van het middaggedeelte van de studiedag is dat je maar twee van de acht verschillende workshops bij kunt wonen. Laurens Snoek, lerarenopleider aan de CHE, presenteert de gereedschapskist vol symboliek die hij in coronatijd heeft ontworpen voor de docent godsdienst/levensbeschouwing (foto boven). De kist, een zwaar houten exemplaar, is een gids in het land van geloof en religie. De praktijk leert dat veel docenten te weinig gereedschap hebben om met de diversiteit aan leerlingen in de klas om te gaan. De kist biedt heel praktisch allerlei pedagogische en didactische middelen.
Het ideaal is dat elke docent een vakman met goed gereedschap is die ‘bij de leerlingen datgene naar boven haalt wat licht geeft op hun leven’. De workshop werpt een ander licht op datgene wat taaleigen is aan het vak: ‘De taal van ons vak is die van de vertelling, het zijn de kleine verhalen uit het leven van mensen waar het om draait.’ Levensbeschouwelijke ontmoeting vindt plaats via de bodemlaag van onze gemeenschappelijke geschiedenis. Met de gereedschapskist helpt Laurens Snoek docenten die bodemlaag te bereiken.
In de workshop van Joël Valk – onderzoeker aan de UU – over beelddidactiek wordt meer gewerkt vanuit een analytische benadering. In zijn promotieonderzoek ontwerpt hij drie stappen (ontdekken – onderzoeken – interpreteren) om leerlingen te leren omgaan met religieuze beelden. De onderliggende vraag is hoe religiewetenschappelijke inzichten de beelddidactiek in het levensbeschouwelijk onderwijs kunnen helpen vernieuwen. De werkwijze is een combinatie van de iconografische methode uit de kunstbeschouwing en de materiële benadering van religie. Met een reeks religieuze attributen die zijn uitgestald gaan we zelf aan de slag.
Als afsluiter presenteert Markus Altena Davidsen (foto) het tweede inspiratieboek van Expertisecentrum LERVO ‘Bronnen van zin’. Met het verschijnen van dit boek hebben we ‘naast de zaklamp (deel 1: ‘nieuwe werelden openen’) nu ook het Zwitsers zakmes in onze vakdidactische gereedschapskist’. De perspectiefbenadering werpt licht op het object van ons vak, met deel 2 kunnen we nu als een echte MacGyver gaan sleutelen. De beeldspraak maakt nieuwsgierig naar welke instrumenten met deel drie en vier van het inspiratieboek zullen worden aangereikt.
Terugblikkend op de Hoogmis zie ik dat het eigenlijke thema Genesis 11 is, de toren van Babel. We zijn als docentengemeenschap en vakvereniging druk aan het bouwen, met vakmanschap en goede gereedschappen, maar we moeten oppassen voor hoogmoed en spraakverwarring. Samen bouwen vraagt om de juiste balans en de juiste cadans. Zoals een wielrenner in de Ronde van Vlaanderen alleen met de juiste snelheid en cadans over de kasseien geraakt, zo moeten we bouwen aan ons vak. Het vraagt om balanceren: balanceren tussen de theologische en de religiewetenschappelijke invalshoek en balanceren tussen gezellige ontmoeting en stevige vakinhoud, waarbij we moeten waken voor spraakverwarring. Dezelfde taal blijven spreken is cruciaal. Dank aan de studiedagcommissie voor alle voorbereidingen!
Meer over de Tjipcast: Hoe geef je levensbeschouwing en zingeving vorm in een ontzuilende samenleving? verder lezen
Meer over de Gereedschapskist van Laurens Snoek: verder lezen
Hans van den Bemt is lerarenopleider levensbeschouwing bij Fontys Educatie Tilburg. Hij is namens de hbo-lerarenopleidingen betrokken bij LERVO. Bij studiedag 2027 maakt Hans deel uit van de voorbereidingsgroep.