Boekbespreking: De Goeroe en de Baron: Hoe Krishnamurti de wereld naar Ommen haalde
Rick Nieman (2026). De Goeroe en de Baron: Hoe Krishnamurti de wereld naar Ommen haalde. De Bezige Bij.
Het was de hoogste tijd dat er een toegankelijk Nederlandstalig boek op de markt verscheen over het belang van Landgoed Eerde in Ommen voor de internationale Theosofische Vereniging. Rick Nieman is daar met zijn boek De Goeroe en de Baron: hoe Krishnamurti de wereld naar Ommen haalde goed in geslaagd. Samen met zijn partner Sacha de Boer – die recent de zesdelige podcastserie Zoektocht naar de goeroe en de baron lanceerde – deed hij uitgebreid onderzoek naar een specifiek stukje recente geschiedenis dat zich begin vorige eeuw in Ommen afspeelde. Zowel het boek als de podcastserie komen duidelijk voort uit passie. Uit de zorgvuldige verslaglegging blijkt dat Nieman en De Boer een enorme tijdsinvestering hebben gedaan om oude documentatie te vinden, te lezen en te bekijken. Ook zijn zij in gesprek gegaan met familieleden en mensen die in Ommen en omgeving wonen.
Nieman brengt in De Goeroe en de Baron landgoed Eerde tot leven en beschrijft diverse functies van het landgoed uit de eerste helft van de vorige eeuw. Zo streken in het begin van de twintigste eeuw de padvinders en de jeugdbeweging PIA (de Praktisch-Idealisten-Associatie) er neer en functioneerde een deel van het landgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog als strafkamp. In die tussenperiode was landgoed Eerde de internationale uitvalsbasis van de Orde van de Ster, onderdeel van de Theosofische Vereniging. Op dit stukje geschiedenis van het landgoed, gaat Nieman in zijn boek het meest uitgebreid in.
Wanneer baron Philip Dirk van Pallandt (1889 – 1979) in 1913 het 1700 hectare tellende landgoed Eerde erft, schenkt hij dat in 1921 aan de Orde van de Ster. Via de Praktische-Idealisten-Associatie maakte Van Pallandt kennis met de Theosofische Vereniging. De Theosofische Vereniging is in 1875 in New York opgericht. De Theosofische Vereniging ziet waarheid in alle religies maar laat zich vooral inspireren door Oosterse religies zoals hindoeïsme en boeddhisme. Annie Besant, één van de prominente leiders van de Theosofische Verenging, richtte in 1911 de Orde van de Ster in het Oosten (later de Orde van de Ster) op om de Wereldleider te promoten. De Wereldleider was vlak daarvoor ontdekt nabij het internationale hoofdkwartier van de Theosofische Vereniging (gelegen in Chennai) in de belichaming van de jonge Indiase Krishnamurti (1895-1986). Krishnamurti wordt op zijn zestiende aangewezen als leider van de Orde van de Ster en hij trekt met zijn broer en Annie Besant de wereld over om lezingen te geven. In september 1921 bezoekt Krishnamurti op verzoek van Van Pallandt landgoed Eerde die hem het landgoed schenkt.
Relaties vormen een rode draad in De Goeroe en de Baron. Centraal staat in het boek de vriendschappelijke relatie tussen Van Pallandt en Krishnamurti. De relatie van Krishnamurti met Annie Besant is cruciaal voor zijn wereldwijde promotie als Wereldleider. Het is de (verbroken) relatie met zijn broer Nitya die maakt dat Krishnamurti zijn Wereldleiderschap later naast zich neerlegt. In de zomer van 1929 heft Krishnamarti tijdens een zogenaamd Sterkamp in Ommen de Orde van de Ster op. Aanleiding is dat zijn broer Nitya eerder in zijn afwezigheid overleden is aan de gevolgen van tuberculose terwijl de leiders van de Theosofische Vereniging Krishnamurti hadden verzekerd dat Nitya niet zou overlijden. Deze crisis in de persoonlijke sfeer, maakt Krishnamurti kritisch ten opzichte van leiderschap in het algemeen en het aan hem toegekende Wereldleiderschap. Hij wil zichzelf niet als Wereldleider noch als goeroe zien. In het besluit van het boek lezen we dat Krishnamurti tot zijn dood in 1986 wereldwijd toespraken geeft over hoe mensen zich geen vermeende waarheid door anderen moeten laten opleggen.
Hoewel het boek de term goeroe (leermeester) gebruikt voor Krishnamurti, geeft het geen bredere inkadering over het fenomeen van leermeesterschap binnen Oosterse religies. Het is vanuit sociologisch perspectief relevant om de internationale beweging rondom Krishnamurti te duiden als (vroege vorm van de) globalisering van het zogenaamde Oosterse goeroeïsme. In de jaren zestig, zeventig en tachtig, zo staat in De Goeroe en de Baron, staat Krishnamurti in een uitverkochte RAI. Deze latere populariteit is te plaatsen binnen de tegencultuur van de jaren ’60 en ’70 die zich kenmerkte door een afkeer van institutionele religies en zocht naar alternatieve levensstijlen waarin Oosterse ideeën en praktijken een plaats kregen.
Het uitnodigen van Indiase leermeesters is ook vandaag de dag in trek in het Westen. Indiase goeroes reizen over de hele wereld waar ze volle zalen trekken. Een voorbeeld hiervan voor de Nederlandse context was het bezoek van de Indiase Sadhguru op 22 maart 2022 die voor enkele duizenden mensen in de RAI in Amsterdam sprak, het podium waar Krishnamurti een halve eeuw eerder ook volle zalen trok. Het is onder andere door internationaal optredende goeroes dat religieus gedachtegoed van Indiase bodem zich wereldwijd verspreid.
Vanuit dit perspectief geeft De Goeroe en de Baron docenten(opleiders) een bredere en relevante inkijk in religieus leiderschap en de presentie van Indiaas gedachtegoed in Nederland. Voor een korte introductie aan leerlingen kan het volgende NOS-item dienen: Een goeroe uit India raakte verzeild op het landgoed van een baron in Ommen. In mijn onderwijs over hindoeïsme in Nederland gebruik ik een beknopt overzicht, namelijk hoofdstuk 2 ‘Geschiedenis van het hindoeïsme in Nederland’ geschreven door Jan Peter Schouten uit Hindoes in Zicht (red. b. Lalbahadoersing en F.L. Bakker, Parthenon 2021) om leerlingen kennis te laten maken met de diversiteit van hindoeïsme in Nederland. Dat hoofdstuk start met niemand minder dan Krishnamurti die op een foto de menigte in Ommen toespreekt. Aan christelijke (confessionele) instellingen kan het belang van (het concept) goeroe vanuit interreligieus perspectief benaderd worden aan de hand van het boek Jezus als Goeroe (Jan Peter Schouten, Damon 2007).
Deborah de Koning
Deborah de Koning is lerarenopleider bij de lerarenopleiding levensbeschouwing van Fontys Tilburg en expert op het gebied van hindoeïsme en boeddhisme.
afbeelding: Magnific