De werkpraktijk van Agnes van der Sluijs

Soms begint een gesprek niet aan een tafel, maar op een bospad. Soms begint verdiepen in jezelf niet met een verhaal, model of theorie, maar met een schilderdoek. Of met een roman die meer vragen oproept dan antwoorden geeft. Voor Agnes van der Sluijs zijn dat geen toevallige werkvormen, maar vormen en ruimtes waar mensen werkelijk in zichzelf en naar elkaar toe in beweging komen. Daar, waar de haast even wegvalt en waar niet meteen iets hoeft te worden opgelost, ontstaat oog voor de vragen die ertoe doen.

Agnes werkt als begeleider op het gebied van identiteit en zingeving. Regelmatig geeft ze op haar website en via LinkedIn een kijkje in haar werk. “Voor mij is het thema van verbinden heel belangrijk,” zegt ze. “Op het moment dat ik verbinding voel met andere mensen, maar ook zie dat mensen opbloeien in wat er gebeurt, dát geeft mij zin.” 

Die overtuiging loopt als een rode draad door haar leven en werk. Of ze nu met leraren werkt, leerlingen begeleidt, een ritueel vormgeeft of een wandeling organiseert: steeds zoekt ze naar manieren waarop mensen niet alleen over zingeving spreken, maar haar ook daadwerkelijk ervaren.

Van geschiedenis naar de vraag wat mensen beweegt

Dat Agnes uiteindelijk in de wereld van identiteit en zingeving terecht zou komen, lag niet direct voor de hand. Ze studeerde geschiedenis in Leiden en raakte al vroeg gefascineerd door de wisselwerking tussen geschiedenis, religie en levensbeschouwing. Na haar studie werkte ze bij een Joodse organisatie, waar zij onderzoek deed naar de geschiedenis van het moderne antisemitisme. Het bleek het begin van een loopbaan waarin maatschappelijke betrokkenheid centraal staat. Via werk op het gebied van antidiscriminatie kwam ze terecht in projecten rond burgerschap, diversiteit en identiteit. Ze begeleidde leerlingen, docenten en complete schoolteams bij gesprekken over vooroordelen, verschillen en samenleven. Gaandeweg ontdekte ze dat al die thema’s uiteindelijk steeds terugvoeren naar dezelfde fundamentele vragen. “Waartoe ben je er? Hoe verhoud je je tot anderen? En hoe stevig ben je geworteld in je eigen identiteit?”

Volgens Agnes is dat geen abstract onbegonnen werk, maar vragen waar je iets mee kunt en die je helpen betekenis te vinden en vooruit te komen. 

“Het gaat erom elkaar te ontmoeten langs de lijn van onze gedeelde menselijkheid. En niet zozeer langs de lijn van de verschillen.”

Niet alleen praten, maar ook maken

Inmiddels werkt Agnes al jaren als zelfstandig trainer en begeleider. Ze ondersteunt organisaties in onderwijs, zorg en overheid door hen ervaring te laten opdoen met systemisch kijken, deep democracy en reflectie op eigen identiteit en wortels. Opvallend is dat haar aanpak in de loop der jaren steeds creatiever is geworden. “Je kunt ontzettend veel lezen over zingeving,” zegt ze. “Maar dat blijft op een bepaalde manier toch nog heel cognitief.” 

Daarom ontwikkelde zij samen met kunstenaar en trainer Saida Franken Expositie van Betekenis. Het is een project waarin vrijwel alles samenkomt waar zij zich de afgelopen decennia mee heeft beziggehouden: creativiteit, levensbeschouwing, ontmoeting en betekenisgeving. Tijdens de bijeenkomsten wordt geschilderd, gebouwd, verbeeld en geëxperimenteerd met uiteenlopende materialen. Terwijl handen bezig zijn, blijken gesprekken vaak vanzelf op gang te komen. “Veel gemakkelijker kom je zo in gesprek over zingevingsvragen,” zegt Agnes. “Hoe ga je om met rouw en verlies? Hoe vind je hoop? Wat doe je bij grote veranderingen in het leven?” Juist doordat deelnemers eerst creëren en daarna vertellen, ontstaan gesprekken die met woorden alleen vaak niet op gang zouden komen. Een bijzonder aspect van het project is de interreligieuze setting. “Het gaat erom elkaar te ontmoeten langs de lijn van onze gedeelde menselijkheid. En niet zozeer langs de lijn van de verschillen.” Volgens Agnes levert de combinatie van creativiteit en interreligiositeit de meest verrassende gesprekken op.

“Ik vind het heel mooi om voorbij alleen de taligheid te gaan. Veel meer met symboliek te werken. Met eigenlijk alle zintuigen.”

Een wandeling als oefening in vertragen

Hetzelfde uitgangspunt ligt ten grondslag aan een ander project van haar, Zin in het Bos, voor zinzoekers op de Veluwe. Het is misschien wel haar meest persoonlijke initiatief. “Ik wilde letterlijk met andere mensen aan de wandel en dat ben ik gaan doen.” Terwijl het tempo van het lopen bijna als vanzelf de deelnemers vertraagt, komt er ruimte voor stilte, voor verwondering en voor de vragen die er werkelijk toe doen. Wat begon als een persoonlijk verlangen, groeide uit tot een netwerk waar ook mensen van buiten de regio graag aan deelnemen. Deelnemers zijn er graag omdat elke wandeling met een groep hun verder helpt.

Naast deze wandelingen organiseert Agnes ook bijeenkomsten rond muziek van onder andere U2 en Nick Cave en een boekenclub met gesprekken over boeken in diverse genres, ook non-fictie, waarin levensvragen centraal staan. Hier gaat het nooit om literaire analyses of muziekkritiek. “Je hoeft het niet allemaal heel goed te vinden. Het gaat om de vragen die het oproept.” Volgens Agnes gebeurt er iets wezenlijks wanneer mensen op die manier hun ervaringen delen. “Je kunt zelf een boek lezen, muziek luisteren of een wandeling maken. Maar er gebeurt iets fundamenteel anders wanneer mensen hun ervaringen hierbij met elkaar delen.” Mensen ontdekken dat verschillende interpretaties naast elkaar kunnen bestaan en dat twijfel niet opgelost hoeft te worden. “Deelnemers zeggen bijvoorbeeld: wat heerlijk dat ik het ook een taai boek mag vinden.” Het ontspant om andere perspectieven te horen.   

Voorbij de taal

De afgelopen jaren volgde Agnes daarnaast een opleiding tot ritueel begeleider en celebrant aan de Universiteit voor Humanistiek. Het bevestigde iets wat zij al langer vermoedde: niet alles wat mensen raakt, laat zich in woorden vatten. “Ik vind het mooi om voorbij alleen de taligheid te gaan. Met eigenlijk alle zintuigen. Veel meer met symboliek en metaforen te werken.” Dat is ze meer en meer gaan toepassen als een andere taal waarin mensen betekenis kunnen ontdekken. Ook organisaties blijken daar steeds meer voor open te staan. Ook in haar werk met (management)teams en besturen kiest ze steeds vaker creatieve werkvormen zonder direct veel taal. “Het geeft deelnemers een heel andere ervaring en het biedt een andere diepgang dan ze gewend zijn.”

“Doordat je met metaforen en beelden werkt, heb je een veiliger gesprek.”

De docent als medemens

Agnes heeft via haar eigen kinderen ook op een andere manier te maken met onderwijs en het vak levensbeschouwing. Goed onderwijs begint voor haar bij de ervaring dat een leerling zich gezien voelt. Volgens Agnes worstelen veel jongeren met vragen die tijdens een schooldag lang niet altijd aan bod komen. Vragen over identiteit, erbij horen, verwachtingen, relaties, verlies en toekomst. “Dat zijn de grote zingevingsvragen waar heel veel jongeren mee zitten. Ik denk dat school daarom juist ook een plek is om te hebben over: wat geeft jouw leven dan zin?” Het vak levensbeschouwing kan volgens haar daarvoor een veilige ruimte bieden. Om leerlingen te helpen hun eigen vragen serieus te nemen en beter te begrijpen, zonder direct antwoorden te hoeven vinden.

Terugkijkend op haar eigen werk met jongeren merkt ze dat de mooiste gesprekken zelden begonnen met een religieuze tekst of een theoretisch model. “Uiteindelijk hadden we alleen maar gesprekken over: wie ben jij als jongere? Het waren gesprekken over afkomst, familie, dromen en ervaringen. Waar ben je geworteld? Waar kom je vandaan? Wat betekent dat voor jezelf? En in de relatie met de anderen?” Het helpt jongeren als ze ervaren dat hun antwoorden van nu genoeg zijn. 

Wat ze in toenemende mate in haar werk met organisaties merkt, geldt ook voor jongeren. “Creëren helpt om in gesprek te komen. Met jezelf en met de ander. Ga daarom als leraar vooral experimenteren met die creatieve kant.” Niet alleen met inmiddels veel toegepaste opdrachten als: maak een filmpje. Niet als afwisseling in de afsluiting en toetsing van een hoofdstuk, maar een manier van onderzoeken. Door leerlingen met diverse materialen en creatieve vormen te laten werken, ontstaan gesprekken die anders minder gemakkelijk ontstaan. “Voor elk materiaal geldt dat het ook iets anders doet.” 

Agnes ervaarde het zelf tijdens een project op een mbo-school over duurzaamheid. Leerlingen maakten kunstwerken over kleding, identiteit en beeldvorming. Wie het maakproces goed volgde en de goede vragen stelde, merkte dat de leerlingen heel veel vertellen in wat hun handen maken. Ze was aangenaam verrast dat wat stillere leerlingen via hun werk veel wisten te vertellen. Het ging erom dat op te merken en er het gesprek over aan te gaan. “Daarmee krijg je een deel van de groep mee dat anders niet aan bod komt.” 

De kracht van symbolen

Een eenvoudige werkvorm laat volgens Agnes mooi zien waarom beelden zoveel kunnen losmaken. “Op de voorkant van een schilderdoek beantwoorden deelnemers de vraag: Dit is wat mensen aan mij zien. Op de achterkant schrijven of verbeelden ze: Wat gaat er werkelijk in mij om? Het verschil tussen beide kanten blijkt vaak verrassend groot. Daar kun je het gesprek met elkaar over voeren.”

Volgens Agnes hebben metaforen, beelden en symbolen nog een belangrijk voordeel. “Doordat je met metaforen en beelden werkt, heb je een veiliger gesprek.” Een schilderij of collage vertelt iets over de maker, zonder dat alles letterlijk uitgesproken hoeft te worden. “Er zit iets tussen. Daar hebben jongeren vaak behoefte aan. Je kunt zo zelf de regie houden over hoeveel je daarover uitlegt.” Niet iedereen wil zijn hele levensverhaal delen, en dat hoeft ook niet. Veiligheid ontstaat doordat iedereen zelf mag bepalen wat hij of zij wil laten zien. Juist daarom leveren zulke werkvormen vaak verrassend open gesprekken op.

De docent als medemens

Volgens Agnes zijn werkvormen uiteindelijk niet het belangrijkste. “Het zijn allemaal maar opstapjes.” Wat werkelijk verschil maakt, is de houding van de docent. “Het begint met oprechte belangstelling voor waar jouw leerling is in het leven.” Waarbij geldt: “Wat je erin stopt zelf, krijg je ook weer terug.” Volgens Agnes vraagt dat ook iets van de docent zelf. Een docent die alleen vragen stelt, maar nooit iets van zichzelf laat zien, houdt het gesprek op afstand. “Als jij alleen maar wilt weten en nooit zelf iets deelt, dan werkt het niet. Maar ook geldt: als je heel veel over jezelf wilt vertellen, dat wil je als leerling allemaal niet weten. De kunst is een juiste balans.” Het begint met een docent die durft te vertragen, werkelijk luistert, leerlingen ontmoet als mens en zelf menselijk durft te zijn in de rol van leraar. En zich hierbij zelf ook voedt. Door te investeren in eigen ontwikkeling, creativiteit en ontmoetingen. Het creatieve zoekproces wat je met leerlingen zoekt ook zelf opzoeken. 

Kwetsbaarheid vraagt geen cijfer

Een van haar kinderen schreef op school een levensbeschouwelijke autobiografie. De docent gaf bij het nakijken niet allerlei inhoudelijke beoordelingen of verbeteringen, maar schreef slechts een paar korte zinnen. “Wat mooi. Je ontroert me met wat je schrijft.” Volgens Agnes maakte juist dat diepe indruk. “Dat deed zo ontzettend veel meer. Een persoonlijk levensverhaal is geen toets. Dat moet je niet voor een cijfer doen.” Wanneer leerlingen iets kwetsbaars delen, vraagt dat om een andere manier van reageren. “Het gaat om zien, opmerken en bekrachtigen.” Een eenvoudige opmerking als ‘Ik zie dat je er veel moeite in hebt gestopt, dank daarvoor’ of ‘Top dat je dit met mij hebt gedeeld’  kan volgens haar veel waardevoller zijn dan een uitgebreid beoordelingsformulier. “Het is ook hier je als mens laten zien. Wat zegt jouw verhaal mij? En dat teruggeven.”

Denkstof

Boeken: Voor werk: Stappen in het onbekende. Handboek muzisch werk door Bart van Rosmalen. Bevat veel ideeën voor creatieve werkvormen. Voor jezelf: Ten Oosten van Eden van John Steinbeck. Een ‘Great American Novel’ uit 1952 over goed en kwaad, schuld en onschuld en de (on)mogelijkheid om je aan oude patronen te ontworstelen. Flinke kluif om te lezen, maar dan heb je ook wat. Films: Hamnet maakte diepe indruk op me, net als het boek van Maggie O’Farell. Tissues bij de hand houden… Theater: theatergroep de Warme Winkel maakt tamelijk bizarre onweerstaanbare voorstellingen over actuele thema’s. Meer informatie over hun werk vind je op hun website. Nieuwsbrief: De Tegentijd van Merijn Twaalfhoven. Meer informatie vind je op zijn website. Podcast: het Center of Action and Contemplation – bekend van de Franciscaner geestelijke Richard Rohr – maakt interessante podcasts.

Meer informatie over werk en aanbod van Agnes vind je op de website Agnes van der Sluijs

beeld: Nienke van Denderen fotografie (uitsnede)